علامت اختصاری عنصر :Se
بیماریها
  • کاشین بک
  • کشان
  • اثرات سلنیم بر روی سلامتی: انسانها به طرق مختلف در معرض سلنیم قرار دارند. سلنیم از طریق غذا یا آب و یا در اثر تماس با خاک یا هوایی که حاوی مقدار زیادی سلنیم است، وارد بدن انسان می شود. البته این مساله عجیب نیست زیرا سلنیم به طورطبیعی در محیط زیست وجود دارد و بسیار در طبیعت پراکنده است.


    سلنیم عمدتا از طریق غذا وارد بدن می شود زیرا سلنیم به طور طبیعی در دانه ها، غلات و گوشت وجود دارد. انسان برای حفظ سلامتی، روزانه به مقدار معینی سلنیم احتیاج دارد. معمولا غذا مقدار کافی سلنیم دارد و مانع از بیماریهای ناشی از کمبود سلنیم می شود.
    ممکن است سلنیمی که از طریق غذا جذب می شود، بیش از حد معمول باشد زیرا در گذشته کودهای سلنیم دار در کشاورزی مورد استفاده قرار می گرفتند.
    افرادی که در نزدیکی محل دفع زباله زندگی می کنند، از طریق تماس با خاک و آب، در معرض سلنیم بیشتری قرار دارند. سلنیم موجود در زباله های خطرناک و مزارع، از طریق آبیاری وارد آب زیرزمینی یا آب سطحی می شود. بنابراین سلنیم از طریق آب آشامیدنی وارد بدن می شود .
    افرادی که درصنایع فلزی و رنگ کاری، کار می کنند هم از طریق تنفس مقدار سلنیم بیشتری وارد بدنشان می شود. در اثر احتراق ذغال سنگ و نفت هم سلنیم وارد هوا می شود. دانه هایی که در نزدیکی مکانهای صنعتی رشد می کنند هم مقدار بالاتری سلنیم دارند واین سلنیم، از طریق غذا، وارد بدن افرادی می شود که از آن تغذیه می کنند. هنگامی که سلنیم موجود در زباله های خطرناک وارد آب چاهها می شود، مقدار آن در اب آشامیدنی بالا می رود.
    انتقال سلنیم به بدن از طریق هوا تنها در محل کار، صورت می گیرد و باعث سرگیجه، خستگی و سوزش غشای مخاطی می شود. وقتی میزان سلنیم خیلی زیاد باشد، در ششها و برونشیت، مایعی جمع می شود.
    معمولا سلنیم موجود در غذا برای رفع نیاز بدن کافی است. معمولا کمبود سلنیم به ندرت رخ می دهد. ر صورت کمبود سلنیم، ناراحتیهای قلبی و عضلانی به وجود می آید.
    جذب خیلی زیاد سلنیم برای سلامتی مضر است. شدت این عوارض به غلظت سلنیم موجود در غذا و دفعات خوردن غذا بستگی دارد. اثرات و عوارض سلنیم از شکنندگی موها و تغییر شکل ناخنها تا کهیر زدن، داغی و تورم پوست و درد شدید در تغییر است. وقتی سلنیم وارد چشم شود، احساس سوزش، حساسیت، پارگی پیش می آید.
    در بعضی موارد، سمیت سلنیم به حدی شدید است که سبب مرگ می شود.
    تنفس بخار سلنیم باعث تجمع مایع در ششها، برونشیت، ذات الریه، آصم نایژه ای، تهوع، سرماخوردگی، تب، سردرد، گلودرد، سختی تنفس، ورم ملتحمه چشم، استفراغ، شکم درد، اسهال و بزرگی کبد می شود. مصرف بالای سلنیم باعث آسیب ناخنها دندانها و مو می شود. دی اکسید سلنیم با آب واکنش داده و اسید سلنیوس را تشکیل می دهد که به پوست و چشم آسیب می رساند و خورنده است. سرطان زایی: آژانس بین المللی تحقیقات سرطان (IARC) سلنیم را درگروه سه قرار داده است (این ماده به عنوان ماده ای سرطان زا برای انسان محسوب نمی شود.

     اثرات زیست محیطی سلنیم : سلنیم به طور طبیعی در محیط وجود دارد. سلنیم از طریق فرآیندهای طبیعی و فعالیتهای بشری، در محیط پراکنده می شود. در حالت طبیعی عنصر سلنیم به وجود نمی آید و از بین هم نمی رود اما می تواند تغییر شکل دهد.
    هوازدگی سنگها باعث می شود که مقدار کمی سلنیم در خاک یا آب تشکیل شود. سپس این سلنیم توسط گیاهان جذب می شود یا وقتی جذب ذرات ریز غبار می شود، در هوا پراکنده می شود. گاهی اوقات سلنیم به خاطر احتراق و سوختن ذغال و نفت، به صورت دی اکسید سلنیم وارد هوا می شود. این ماده به هنگام باران به اسید سلنیم تبدیل می شود.
    سلنیم موجود در هوا معمولا به سرعت به سلنیم و آب تبدیل می شود بنابراین برای سلامتی جانداران خطرناک نیست. در اثر ته نشینی سلنیم هوا و سلنیم موجود در زباله ها، میزان سلنیم در خاک و آب افزایش می یابد. هنگامی که سلنیم موجود در خاک نتواند با اکسیژن ترکیب شود، به صورت نا متحرک باقی میماند. سلنیم نامتحرک که در آب حل نمی شود، برای جانداران خطر کمتری دارد. افزایش میزان اکسیژن و اسید موجود در خاک، باعث افزایش میزان سلنیم متحرک می شود. افزایش میزان اکسیژن موجود در خاک و بالا رفتن اسیدیته خاک در اثر فعالیتهای بشری مانند فرآیندهای صنعتی و کشاورزی به وجود می آید.
    وقتی سلنیم متحرک باشد، احتمال قرار گرفتن در معرض ترکیبات آن هم افزایش می یابد. دما و رطوبت خاک، غلظت سلنیم محلول در آب، فصل سال، میزان ماده آلی و فعالیت میکروبی خاک، سرعت حرکت سلنیم در خاک را تعیین می کند. به عبارت دیگر این عوامل میزان تحرک سلنیم را تعیین می کند.
    فعالیتهای کشاورزی تنها میزان سلنیم موجود در خاک را افزایش نمی دهد بلکه غلظت سلنیم را در آبهای سطحی هم افزایش می دهد زیرا سلنیم در اثر آبیاری وارد این آبها می شود.
    رفتار سلنیم در محیط به واکنش آن با ترکیبات دیگر و شرایط زیست محیطی محل بستگی دارد.
    شواهدی وجود دارد سلنیم در بافتهای جانداران تجمع می یابد و وارد زنجیره غذایی می شود. معمولا این حالت زمانی پیش می آید که جانوران مقدار زیادی گیاه را می خورند و قبل از هضم، مقدار زیادی سلنیم جذب بدن آنها می شود. به علت غلظت بالای سلنیم در رواناب آبهای آبیاری، غلظت این ماده در بدن جانداران آبزی بسیار بالاست. وقتی این جانوران مقدار زیادی سلنیم جذب کنند، توانایی تولید مثل را از دست می دهند و زاد و ولد آنها کاهش می یابد.

    اشکال دیگر :
    هیدرید سلنیم SeH2
    دی اکسید سلنیم SeO2 و تری اکسید سلنیم SeO3
    دی کلرید دی سلنیم Se2Cl2
    منابع : از تصفیه سرب ، مس ، نیکل
    کاربرد : در پیلهای فتو الکتریکی ، دوربین های فیلم برداری ، در دستگاههای کپی ، به عنوان نیمه رسانا در باطریهای خورشیدی ، برای تهیه شامپوهای ضد شوره سر و همچنین تولید رنگ قرمز در شیشه ها به کار می رود .

    سلنیم می تواند با دیگر ساختارهای بلوری و غیر بلوری ترکیب شود . سلنیم منو کلینیک قرمز یا هگزاگونال است که سیستم هگزاگونال دارای بیشترین پایداری و خاکستری فلزی است . این عنصر در سال 1817 توسط J”ns Berzelius دانشمند سوئدی کشف گردید .عناصرسلنیم در ردیابی عناصر ضروری به کار می رود . ترکیبات سلنیم مانند آرسنیک بی نهایت سمی است . سلنیم در بعضی از خاکها به مقدار زیاد و کافی یافت می شود که تولیدات این خاک ها اثرات جدی و مهمی در تغذیه حیوانات دارد مانند گیاه گون سمی ( گیاهی در امریکا ) که در این خاک ها روئیده می شود .

    در زبان یونانى Selen به معناى ماه است. عنصر شیمیایى سلنیم در سال 1817 توسط Berzelius کشف شد. این عنصر همراه عنصر شیمیایى تلور (که در زبان یونانى به معنى زمین است) پیدا شد.
    سلنیم در تعداد اندکى از کانى مانند کروسیت و کلاستالیت یافت میشود. طى سالهاى گذشته، سلنیم از غبار باقیمانده از فرآیندهاى کانه هاى سولفید مس تامین میشده است، اما در حال حاضر فلز آندى الکترولیز مس یکى بزرگترین منابع تامین کننده سلنیم به شمار میرود. از سوختن گل همراه با سود سوزآور یا اسید سولفوریک یا از ذوب این مواد با سودسوزآور و نیترات، سلنیم حاصل میشود.
    سلنیم به اشکال مختلف آلوتروپى دیده میشود، البته از این اشکال، فقط سه شکل آلوتروپى سلنیم شناخته شده است. سلنیم هم به صورت آمورف (بى شکل) و هم با ساختار بلورى وجود دارد. سلنیم بى شکل (به صورت پودرى) به رنگ قرمز یا سیاه (شکل شیشه اى) است. بلور منوکلینیک سلنیم به رنگ قرمز پر رنگ است. بلور هگزاگونال سلنیم از پایدارى بالایى برخوردار است و به رنگ خاکسترى متالیک میباشد.
    سلنیم از هم به صورت فوتوولتایى عمل میکند و هم میتواند هادى نور باشد. در حالت اول یعنى در حالت فونوولتایى نور مستقیماً به الکتریسیته تبدیل میشود و در حالت دوم یعنى در حالتى که سلنیم هادى نور است ، با افزایش شدت نور، مقاومت الکتریکى کاهش مى یابد. این خصوصیت سلنیم سبب میشود که از این عنصر شیمیایى براى تولید سلولهاى نورى، اندازه گیرى میزان پرتودهى در کارهاى عکاسى و در سلولهاى خورشیدى استفاده شود. همچنین، سلنیم توانایى تبدیل برق a.c. به برق d.c. را دارد و در یکسوکننده ها به کار میرود. در دماى پایین تر از نقطه ذوب، سلنیم نیمه رساناى نوع P است و در کارهاى الکترونیک و مواد جامد استفاده زیادى دارد.
    سلنیم عنصرى غیر سمى است و به عنوان یکى از عناصر کمیاب اصلى شناخته شده است، اما سلنید هیدروژن و سایر ترکیبات سلنیم بسیار سمى هستند و از نظر واکنشهاى فیزیولوژیکى مشابه آرسنیک است.
    به طور طبیعى سلنیم داراى شش ایزوتوپ پایدار است. پانزده ایزوتوپ دیگر نیز شناخته شده است. این عنصر جز خانواده گوگرد است و در خصوصیاتى مانند اشکال مختلف و ترکیبات بسیارشبیه گوگرد است.
    سلنیم در چاپ زیراکس براى کپى کردن اسناد، نامه ها و غیره به کار میرود. همچنین سلنیم در صنعت شیشه براى بیرنگ کردن شیشه و ساختن شیشه ها و لعاب قرمز رنگ به کار برده میشود. همچنین عنصر شیمیایى سلنیم در جوهر عکاسى مورد استفاده قرار میگیرد و به عنوان ماده افزودنى به فولاد ضدزنگ به کار میرود.
    غلظت 1.5 ppm سلنید هیدروژن بر روى انسان اثرات نامطلوب میگذارد. زمانیکه سلنیم به صورت جامد باشد براى تولید گیاهانى مورد استفاده قرار میگیرد که تامین کننده غذاى جانوران میباشد. پرتودهى ترکیبات سلنیم (مانند Se) در هوا نباید از 0.2 میلى گرم در مترمکعب تجاوز کند (8 ساعت میانگین زمان – وزن، 40 ساعت در هفته).
    قیمت سلنیم برابر 300 دلار در هر پوند میباشد. سلنیم با درجه خلوص بالا نیز در دسترس است و قیمت آن نیز به تبع خلوصش بالاتر است.

    خواص فیزیکی و شیمیایی عنصر سلنیم :

    عدد اتمی:34
    جرم اتمی:78.96
    نقطه ذوب : C°220.5
    نقطه جوش : C° 685
    شعاع اتمی : Å 1.22
    ظرفیت: 2و4و6
    رنگ: خاکستری با جلای فلزی
    حالت استاندارد: جامد
    نام گروه: 16
    انرژی یونیزاسیون : Kj/mol 941
    شکل الکترونی: 4P 4 2 1s22s2p63s23 p63d 104s
    شعاع یونی : Å 0.5
    الکترونگاتیوی:2.55
    حالت اکسیداسیون: 6, 4, -2
    دانسیته:4.819
    گرمای فروپاشی : Kj/mol 6.694
    گرمای تبخیر : Kj/mol 26.3
    گرمای ویژه: J/g Ko 0.32
    دوره تناوبی:4

    درجه اشتعال : در حالت جامد اشتعال پذیر
    شماره سطح انرژی : 4
    اولین انرژی : 2
    دومین انرژی : 8
    سومین انرژی : 18
    چهارمین انرژی : 6
    ایزوتوپ :
    ایزوتوپ نیمه عمر
    Se-73 7.15 ساعت
    Se-74 پایدار
    Se-75 119.78 روز
    Se-76 پایدار
    Se-77 پایدار
    Se-78 پایدار
    Se-79 65000.0 سال
    Se-80 پایدار
    Se-82 پایدار